Mustafa Kemal Atatürk, Karadeniz gezisi kapsamında 19 Eylül 1924 günü öğleden sonra Ordu’ya geldi. İlçelerden, köylerden ve kent merkezindeki mahallelerden sahile akın eden kalabalık, Hükümet Konağı’na uzanan caddeyi doldurdu. Atatürk’ü karşılayanlar arasında binlerce kadın da bulunuyordu.
Ordu işgal edilmemiş olsa da Birinci Dünya Savaşı’nın ağır şartlarını yaşamıştı. Erkeklerin önemli bir bölümü cephedeyken kentteki yaşamın yükünü kadınlar üstlenmişti. Bu nedenle kadınlar, zaferin komutanı ve Cumhuriyet’in Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’e minnetlerini göstermek için sokaklardaydı.
Savaşın yükünü taşıyan Ordulu kadınlar
Ordulu kadınların savaş yıllarındaki emeğine ilişkin çalışmalar sınırlı olsa da anılar ve bazı kaynaklar yaşanan fedakârlıklara ışık tutuyor. Fevzi Güvemli, Rus gemilerinin Birinci Dünya Savaşı sırasında Ordu’yu bombaladığı günleri anlatırken çarşı ve mahallelerden kara dumanların yükseldiğini, kentte büyük bir telaş yaşandığını aktarıyor.
Bombardıman sırasında kadınlar, çocuklarını yanlarına alarak Öceli, Boztepe ve Keçiköy taraflarına, vadilere ve tepelere kaçtı. Ancak savaş gemilerinden atılan bombalar zaman zaman buralara da ulaştı. Hikmet Pala, İbrahim Dizman ve Selçuk Şen’in Rüsumat’ı konu alan kitabında yer verilen bir hatırada, “Bir gün Rus gemileri topa tuttu şehri. Boztepe’ye doğru kaçtık. Toplardan biri annemi ve yanındaki ineği öldürdü” ifadeleri kullanıldı.
Açlık ve salgın hastalıkların hüküm sürdüğü dönemde Hilaliahmer Cemiyeti tarafından Ordu’ya gönderilen heyetin raporu da tablonun ağırlığını ortaya koydu. Raporda, “Sokaklarda muharrik (yürüyen, hareket eden) iskeletler, bize, deri ve kemikten ibaret kollarını uzatıyor ve her tarafı derin iniltileriyle dolduruyorlardı” denildi.
Milli Mücadele’ye maddi ve manevi destek
İbrahim Dizman’ın “Ordu’nun Yüzyılı” adlı kitabında, kadınların Kurtuluş Savaşı’na verdiği desteğe de yer veriliyor. Ordulu kadınlar 1921 yılında düzenledikleri bir gecede Milli Mücadele için 2 bin lira topladı. Etkinliğin ayrıntıları bilinmese de dönemin şartlarında kadınların öncülük ettiği bu çalışma önem taşıyordu.
Nisan ayında açılan Hilali Ahmer Cemiyeti Ordu Şubesi de yıl içinde kentteki yetim ve yoksul çocuklar için bin lira bağış topladı. Bu miktarın 500 lirası kadınların çabalarıyla sağlandı. Sakarya Savaşı devam ederken halkın moralini yüksek tutmak amacıyla camilerde mevlitler okutuldu. Erkekler için Orta Cami, kadınlar için Saray Mahallesi’ndeki cami ayrıldı.
Kadınların eğitime ve sosyal hayata katılması yönünde de adımlar atıldı. Ordu’da 1922 yılında Şark Kız İptidai Mektebi açıldı. İnkılab-ı İçtimai Kulübünün tüzüğünde ise kadınları sosyal yaşama hazırlamak, halka okuma yazma öğretmek, güzel sanatları ve sporu sevdirmek ile sahne hayatını geliştirmek gibi hedeflere yer verildi.
Atatürk Ordu’da birkaç saat kaldı
Atatürk’ün gezisine eşi Latife Hanım’ın yanı sıra Salih Bozok, Hamdullah Suphi, Kılıç Ali ve çeşitli görevliler eşlik etti. Latife Hanım, Ordu ziyaretinde gemiden karaya çıkmadı. Erzurum’daki deprem nedeniyle programını hızlandıran Atatürk, kentte yalnızca birkaç saat kalabildi.
Saat 14.00 sıralarında Hamidiye zırhlısından karaya çıkan Gazi Mustafa Kemal; belediyeyi, Halk Fırkasını ve vilayeti ziyaret etti. Gençlerin daveti üzerine İdmanyurdu Kulübüne gitti ve kulübün defterine duygularını yazdı. Kendisine Mehmet Rıfat Ataoğlu tarafından yapılan, üzeri altınla işlenmiş bir baston armağan edildi. Atatürk ayrıca Gençlik Yükselme Birliğini ve subaylar lokalini ziyaret etti.
İskelede yaptığı konuşmada Ordu’da daha uzun süre kalamamasından duyduğu üzüntüyü dile getiren Atatürk, ilk fırsatta yeniden gelerek kentte daha fazla zaman geçirmeyi vadetti. Dönemin tanıkları ve daha sonra yapılan araştırmalar, kendisini karşılayanlar arasında çok sayıda kadın bulunduğunu doğrularken hoş geldin çiçeğini de bir kız çocuğunun verdiğini aktarıyor.
Kadınların sosyal ve kültürel hayattaki mücadelesi
Atatürk’ün ziyaret ettiği yıl Ordu Kız Muallim Mektebi binası tamamlanarak eğitime açıldı ancak okul uzun ömürlü olmadı. Kentte kadınların tiyatro sahnesine çıkması ise sonraki yıllarda gerçekleşti. Öğretmen Edibe Hanım ile öğretmen Halise Hanım, tiyatro çalışmalarında görev alarak Ordu’da sahneye çıkan ilk kadınlar arasında yer aldı.
Edibe Akyol, “Mavi Yıldırım” piyesinde rol alarak kadınların tiyatroya katılmasına öncülük ettiğini yıllar sonra anlattı. Emekliliğinin ardından da yaklaşık 20 yıl Yardım Sevenler Derneği başkanlığını yürüttü. 1950’lerde ise Ordu Valisinin eşinin öncülüğünde Türk Kadınlar Birliği Ordu Şubesi kuruldu.
Ordulu kadınların savaş, eğitim, yardım çalışmaları, kültür ve sanat hayatındaki emeğine ilişkin pek çok ayrıntı zaman içinde kayboldu. Atatürk’ün Ordu’ya geliş yıl dönümü, adı bilinen ya da kayıtlara geçmeyen kadınların çabalarını yeniden hatırlatırken araştırmacılara da bu tarihi görünür kılma çağrısı niteliği taşıyor.